The Current Status of the Üzümchin Subdialect of Mongolian Language

Abstract

The research project entitled “Research on Local Dialects of the Mongolian Language” was conducted at the Department of Linguistics, Institute of Linguistics, Mongolian Academy of Sciences, between 2022 and 2024. The project aimed to document and analyze regional varieties of the Mongolian language through fieldwork carried out in 40 soums across 12 aimags by a team of nine researchers. Unlike previous studies that primarily focused on the phonological or lexical features of individual dialects, this study employed a comparative and multidimensional approach, examining phonological, grammatical, and lexical levels across multiple dialects and sub-dialects.
The research findings indicate a marked tendency toward dialectal convergence, with local varieties increasingly merging into the Khalkh dialect, the contemporary standard of Mongolian. A statistical survey conducted in May 2024 in Kherlen, Bayantumen, and Sergelen soums of Dornod aimag, and Erdenetsagaan soum of Sukhbaatar aimag, focused on the Uzemchin ethnic group, whose traditional dialect is undergoing significant change. While the Uzemchin people are actively reviving their cultural and historical identity, linguistic data reveal that the Uzemchin dialect is rapidly declining, with its distinctive features being absorbed into the Khalkh dialect. Overall, the study highlights the ongoing process of linguistic homogenization within Mongolia and underscores the urgency of documenting endangered dialectal varieties as part of national linguistic heritage.

Монгол хэлний үзэмчин аялгууны өнөөгийн нөхцөл байдлын судалгаа

Хураангуй: ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн Хэл шинжлэлийн салбараас 2022-2024 онд “Монгол хэлний нутгийн аялгууны судалгаа” суурь судалгааны төсөл амжилттай хэрэгжүүлсэн билээ. Төслийн хүрээнд 9 судлаач Монгол улсын 12 аймгийн 40-өөд сумын нутгаар хээрийн шинжилгээний ангиар явж, монгол хэлний нутгийн аялгуу, салбар аман аялгуунуудын хэрэглэгдэхүүн цуглуулж, өөр хооронд нь харьцуулан авиа зүй, хэл зүй, үгийн сангийн түвшинд харьцангуй цогцоор судалсан юм. Миний бие тус төсөлд үзэмчин аялгууны судалгааг хариуцан ажилласан болно. Төслийн үр дүнд хэвлүүлсэн номын онцлог нь аялгуу, аман аялгуу, салбар аман аялгууны хэрэглэгдэхүүнийг авиа зүй, хэл зүй, үгийн сангийн түвшинд өөр хооронд нь харьцуулан сүлжиж бичсэнд оршино. Харин тус өгүүлэлд үзэмчин аялгууны судалгааг нэг дор дангаар нь цэгцтэйгээр танилцуулав. Өнөөдөр монгол хэлний нутгийн аялгуунууд халх аялгуундаа жигдрэн уусаж байна гэж энгийн ажиглалтаар хэлж болохоор байна. Уг өгүүлэлд 2024 оны 5-р сард Дорнод аймгийн Хэрлэн, Баянтүмэн, Сэргэлэн болон Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сумдын нутгаар явж үзэмчин угсаатан хүмүүс хэл аялгуу, ёс заншлаа хэрхэн, ямар хэмжээнд хадгалж буй өнөөгийн бодит байдал болон статистик судалгааны дүнгийн талаар өгүүлнэ.

Түлхүүр үгс: Монгол хэлний үзэмчин аялгуу, нутгийн аялгууны өнөөгийн онцлог, статистик судалгаа