Modeling the spatial distribution of carbon dioxide concentration by machine learning (Mongolian Journal of Geography and Geoecology, 2025)
The rapid increase in atmospheric carbon dioxide (CO₂) is a significant contributor to modern climate change and global warming. High-resolution data are essential for scientifically valid studies of CO₂ dynamics and changes. Although greenhouse gas observation satellites exist, they are still inadequate in terms of spatiotemporal resolution. We modeled to obtain a high-spatiotemporal resolution (16-day, 0.1x0.1) XCO₂ by machine learning algorithms (such as Random Forest (RF), eXtreme Gradient Boosting (XGB), Light Gradient Boosting Machine (LGBM), and Stacking (Stk)) using multisource data (such as weather parameters, vegetation index, land cover, elevation and population density) over Mongolia and China from 2010 to 2022. The results indicated that the XGB demonstrated good performance, with R² values exceeding 0.95 and 10-fold cross-validation R² (cv) values exceeding 0.55 during the study periods. Additionally, when calculating the Shapley Additive Explanations (SHAP) values based on the XGB model's results, the weather variables (53%) had the largest influence on the distribution of XCO₂. In comparison, population density alone had an 11% influence. As a result, the average XGB XCO₂ over the study period was 402.3±1.14 ppm, with the highest value observed in eastern China and the lowest value observed in Mongolia and the Qinghai-Tibet Plateau. This is related to the region's economic development and human activities. In terms of seasonal dynamics, the XGB XCO₂ values for winter, spring, summer, and autumn were 403.4±1.2 ppm, 403.3±1.3 ppm, 400.9±1.5 ppm, and 402.1±1.0 ppm, respectively. This shows that XCO₂ is highest in winter and lowest in summer. This seasonal dynamic is because plants absorb more CO₂ through photosynthesis in summer than in other seasons. The atmospheric ХCO₂ map produced in this study can serve as a baseline map for studying the carbon cycle in terrestrial ecosystems and climate change.Нүүрсхүчлийн хийн агууламжийн орон зайн тархалтыг машин сургалтаар загварчлах ньХУРААНГУЙ: Агаар мандал дахь нүүрсхүчлийн хий (CO₂)-н агууламжийн хурдацтай өсөлт нь Дэлхийн дулаарал, орчин үеийн уур амьсгалын өөрчлөлтийн үндсэн шалтгаан болж байна. CO-н динамик, өөрчлөлтийн талаарх өндөр нарийвчлалтай өгөгдөлд тулгуурласан судалгаа хийх нь чухал юм. Хэдийгээр хүлэмжийн хийн ажиглалтын хиймэл дагуулууд байгаа боловч цаг хугацаа, орон зайн хувьд шаардлага хангахгүй хэвээр байна.  Иймд энэхүү судалгаандаа, бид Монгол болон БНХАУ (Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс)-ын нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд, 2010-аас 2022 он хүртэлх хугацааны Хүлэмжийн хийн ажиглалтын хиймэл дагуул (GOSAT)-ын хуурай агаарын босоо баганын дундаж ХCO₂ болон цаг уурын хэмжигдэхүүнүүд, ургамлын индекс, газрын бүрхэвч, гадаргын өндөршил, хүн амын нягтшил зэрэг 12 өгөгдлийг ашиглан машин сургалтын 4 өөр аргаар (Random Forest (RF), eXtreme Gradient Boosting (XGB), Light Gradient Boosting Machine (LGBM), Stacking (Stk)) XCO₂-г загварчлан харьцуулсан. Эдгээрээс XGB XCO₂ загвар хамгийн өндөр гүйцэтгэлтэй буюу детерминацийн коэффициент R²>0.95, солбин бататгах R²(cv)>0.55 байлаа. Түүнчлэн XGB загварын үр дүнд тулгуурлан Таамаглалыг тайлбарлах нэгдсэн тогтолцоо буюу Shapley Additive Explanations (SHAP) утгыг тооцоход XCO₂-н тархалтад цаг уурын хувьсагчид хамгийн их нөлөө (53%)  үзүүлсэн бол хүн амын нягтшил дангаараа 11% нөлөө үзүүлсэн. Өндөр гүйцэтгэлтэй XGB загвараар судалгааны талбайг хамарсан өндөр нарийвчлалтай (16 өдрийн, 0.1°x0.1°) XGB XCO₂-н орон зайн тасралтгүй өгөгдлийг гарган авсан. Үр дүнд судалгааны хугацааны талбайн дундаж XGB XCO₂ нь 402.3±1.14 ppm, их утга нь БНХАУ-ын зүүн хэсгээр, бага утга нь Монгол болон Чинхай-Төвөдийн өндөрлөгт ажиглагдсан. Энэ нь бүс нутгийн эдийн засгийн хөгжил, хүний үйл ажиллагаатай холбоотой юм. Улирлын динамикийн хувьд XGB XCO₂ утга нь өвөл, хавар, зун, намрын улиралд харгалзан 403.4±1.2 ppm, 403.3±1.3 ppm, 400.9±1.5 ppm, 402.1±1.0 ppm байлаа. Эндээс үзвэл XCO₂ нь өвлийн улиралд хамгийн их утгатай, зун хамгийн бага утгатай байна. Улирлын динамик нь зуны улиралд ургамал фотосинтезийн процессоор СО-г бусад улиралтай харьцуулахад ихээр шингээдэгтэй холбоотой. Энэхүү судалгааны ажлын үр дүн нь биосферийн нүүрстөрөгчийн эргэлтийг загварчлах, уур амьсгалын өөрчлөлтийг судлахад суурь өгөгдөл болно.Түлхүүр үгс: Машин сургалт, Нүүрсхүчлийн хий, Уур амьсгалын өөрчлөлт, Хүлэмжийн хий, Таамаглалыг тайлбарлах нэгдсэн тогтолцоо (SHAP)