(untitled) (Mongolian Journal of Botany, 2025)
The typical steppe ecosystem is a sensitive environment at the intersection of many factors, including climate change and livestock grazing, and studying the long-term dynamics of species diversity and cover is important for maintaining ecosystem stability. In this study, based on long-term data from 2010–2024 for the Stipa grandis- Leymus chinensisforb typical steppe plant community in Tumentsogt soum, Sukhbaatar province, the effects of climatic factors (annual temperature and precipitation) and livestock population growth affect the main plant community indicators, such as foliar cover, litter cover, species diversity, and evenness were evaluated using a Structural Equation Model (SEM). The study results showed that cover increased by 3.6–3.7 times and litter cover decreased by 11.4 times in grazed areas, indicating that the plant community is deteriorating. The increase in green plant cover is a quantitively positive indicator. In contrast, the decrease in litter cover suggests a loss of stability in pasture vegetation, indicating a tendency toward further degradation of the plant community. Although species diversity decreased, the statistical difference was small, but evenness tended to increase. Structural equation modeling (SEM) results showed that grazing had the strongest negative effect on diversity (p < 0.001), while precipitation had the strongest positive effect (p < 0.001). Also, temperature increase had a negative effect on plant cover and a slightly positive effect on diversity. These results demonstrate how climate change and grazing impacts directly and indirectly affect the stability, cover, and species diversity of typical steppe plant communities and provide a basis for future planning of appropriate pasture management and climate change-based responses. Алаг өвс–нангиад түнгэ–том хялганат хуурай хээрийн ургамал бүлгэмдлийн үндсэн үзүүлэлтэд цаг агаар болон мал бэлчээрлэлтийн нөлөөлөл Хураангуй. Монгол орны хуурай хээрийн экосистем нь уур амьсгалын өөрчлөлт болон малын бэлчээрлэлт зэрэг олон хүчин зүйлсийн огтлолцолд оршдог эмзэг орчин бөгөөд экосистемийн тогтвортой байдлыг хадгалахад зүйлийн олон янз байдал, бүрхцийн урт хугацааны хөдлөлзүйг судлах нь чухал юм. Энэхүү судалгаанд Сүхбаатар аймгийн Түмэнцогт сумын Алаг өвс–нангиад түнгэ–том хялганат хуурай хээрийн ургамал бүлгэмдлийн 2010–2024 оны урт хугацааны өгөгдөлд тулгуурлан, цаг агаарын хүчин зүйл (жилийн температур, хур тунадас), малын тоо толгойн өсөлт нь ургамал бүлгэмдлийн үндсэн үзүүлэлтүүд болох тусгагийн бүрхэц, хагдны бүрхэц, зүйлийн олон янз байдал, жигд байдалд хэрхэн нөлөөлж буйг бүтцийн тэгшитгэлийн загвар (SEM)-аар үнэлэв. Судалгааны үр дүнд тусгагийн бүрхэц 3.6–3.7 дахин нэмэгдэж, хагдны бүрхэц бэлчээрлэлттэй талбайд 11.4 дахин буурсан нь ургамал бүлгэмдэл доройтож байгааг илтгэж байна. Ногоон ургамлын бүрхэц нэмэгдсэн нь тоон өөрчлөлт бөгөөд чанарын хувьд эерэг үзүүлэлт биш юм. Харин хагдны бүрхэц буурсан нь бэлчээрийн ургамалд тогтвортой байдал алдагдаж, цаашид ургамал бүлгэмдэл доройтох хандлагатайг илэрхийлж байна. Зүйлийн олон янз байдал буурсан ч статистик ялгаа бага байсан бол зүйлийн жигд байдал нэмэгдэх хандлагатай байв. Бүтцийн тэгшитгэлийн загвар (SEM)-ын үр дүнгээр бэлчээрлэлт нь олон янз байдалд хамгийн хүчтэй сөрөг нөлөөтэй (p < 0.001), харин хур тунадас нь хамгийн хүчтэй эерэг нөлөөтэй (p < 0.001) болохыг харуулсан. Мөн температурын өсөлт ургамлын бүрхцэд сөрөг, олон янз байдалд бага зэрэг эерэг нөлөөтэй байв. Эдгээр үр дүн нь уур амьсгалын өөрчлөлт ба бэлчээрлэлтийн нөлөөлөл хуурай хээрийн ургамал бүлгэмдлийн тогтвортой байдал, бүрхэц, зүйлийн олон янз байдалд хэрхэн шууд болон дам байдлаар нөлөөлж байгааг харуулж, цаашид бэлчээрийн зохистой менежмент, уур амьсгалын өөрчлөгдөлд суурилсан хариу арга хэмжээг төлөвлөхөд суурь мэдээлэл болно. Түлхүүр үгс: Хуурай хээр, мал бэлчээрлэлт, хур тунадас, ургамал бүлгэмдэл, бүтцийн тэгшитгэлийн загвар (SEM), зүйлийн олон янз байдал.